Phức tạp như phòng ăn tượng đài.

Ít ra các logo nổi danh sau đây là do tình cờ mà nên: Mercedes, Adidas, Coca-Cola, Nike, Google, Apple, Hotmail, Pepsi… Và rốt cục, sau một hai thập niên, hội đồng mới được lập nên, bên cạnh việc xây dựng tượng đài mới, họ còn bỏ thăm cho các tượng đài đang có

Bóng dáng của các hội đồng, đôi khi cũng có, nhưng không giữ ngôn ngữ chính tại nhiều nhà nước. Tiêu chí của họ cũng đơn giản hơn, thường để suy tôn thượng đế, ghế, các anh hùng, danh nhân… trong kí vãng.

Ý tưởng này được phê duyệt bằng nghị định do Hội đồng quần chúng. TP. Từ đầu thế kỷ 20 đến nay, tại phần lớn quốc gia, việc xác lập một tượng đài luôn phụ thuộc vào một hội đồng mà thành thị, tỉnh hay nhà nước lập ra.

Cũng theo Sở VH,TT&DL TP. Bởi sau khi khởi động thì phải có nghiệm thu và đưa vào sử dụng, vì kế hoạch và kinh phí đã duyệt, đã chi, dù chưa thể tìm được tượng đài đẹp, đạt tới mức tượng trưng.

Sau chiến tranh lạnh, sau khi bức tường Berlin sụp đổ, khi thế giới bớt găng, cách thức làm tượng đài cũng nhanh chóng đổi thay. Họ chọn có sai không? Nhìn lại lịch sử tượng đài, cũng thường sai, nhưng sửa sai cũng dễ, vì đó vẫn là quyết định của một hay vài cá nhân, khi cá nhân đó không còn thì có thể đổi thay.

Trong 11 tượng đài xây dựng trước 1975 thì phần lớn hiện tại vẫn còn hiện diện, dù có vài tượng đã bị hư hại nặng, thí dụ tượng Trần Nguyên Hãn trước chợ Bến Thành. Và quan trọng hơn, chuẩn y các hội đồng tỉnh, tỉnh thành, liên bang hay nhà nước, việc xác lập tiêu chí, quy trình cho một tượng đài cũng đã đổi thay.

Dưới thời Xô Viết, Lê nin đã khởi xướng đường lối “tuyên truyền hoành tráng” bằng áp phích và tượng đài. Không phải tình cờ mà nhiều nhà phê bình nghệ thuật nhận định thế kỷ 20 là đỉnh điểm của nhân loại về “cuộc so kè” các tượng đài. Nhất là khi thế giới chung đụng nhiều hơn trong các sự kiện nghệ thuật lưỡng niên, tam niên, ngũ niên…; và khi mạng internet phổ quát, nơi mà các tượng đài đẹp hay xấu đều có thể được đưa lên các diễn đàn để đối sánh, mổ xẻ, bình luận…, nhiều nước đã dần thay thế các tượng đài chủ đích tuyên truyền bằng tượng đài mang tính biểu trưng vững bền.

Và tiêu chí dành cho tác phẩm điêu khắc như sau: 1) phản ảnh lịch sử và thần thoại Manly, bao gồm di sản của thổ dân trong khu vực; 2) giải quyết các đặc thù của môi trường, bao gồm những mối quan hoài tầng lớp và văn hóa, ích lợi người dân, cũng như đặc điểm tự nhiên và thành thị của Manly; 3) hệ trọng chém đẹp với cảnh quan xung quanh.

Hiện tại, tranh biện về tượng đài và các tiêu chí của nó vẫn chưa thể có hồi kết, bởi quan niệm của nhà quản lý chính quyền và giới làm nghề luôn có những xa cách.

Song hành đó là thời kỳ chiến tranh lạnh (1945–1991), nơi chạy đua vũ trang cũng căng thẳng như xung đột chính trị, kinh tế, văn hóa nghệ thuật và nhiều lĩnh vực khác. Một thế kỷ thăng trầm Bước sang thế kỷ 20, nhất là từ thập niên 1930, việc xây dựng những tượng đài mang tính biểu tượng của dân tộc dần được điều chỉnh bởi các đích bây giờ.

Đến nay vẫn nhận về những ý kiến phê bình trái chiều, mà chỉ trích nhiều hơn khen, riêng du khách thì vẫn rộn rịp đến chụp hình. Rõ nhất là các dự án của liên bang nghệ thuật Hoa Kỳ và các phòng văn hóa của Liên Xô (cũ). Năm 2009 (nhắc lại năm 2011), Sở VH,TT&DL TP. Qua nhiều hội thảo và nghiên cứu xét thấy có 16 tượng đài cần tu tạo hoặc xây mới. Nghĩa là các tượng đài thiên về biểu tượng.

Tượng đài Monument of Light ( Irish: An Túr Solais) được Hội đồng đô thị Dublin, Ireland đặt hàng, là cột thép không gỉ cao 121,2 mét (398 ft) được khởi công từ năm 2002 và khánh thành ngày 21/1/2003 với kinh phí 4 triệu bảng Anh.

Lãnh tụ nước Nga Xô Viết cho rằng việc dùng bích họa trang trí tường thành thị trong tiểu thuyết của Campanella để giáo dục thanh niên, đánh thức trách nhiệm công dân

Kế hoạch này nhanh chóng được nhân rộng tại Liên Xô và hệ thống các nước XHCN, gồm hai cách thức chính: 1) trang hoàng các bề mặt đô thị bằng biểu ngữ và áp phích, phù điêu… với khẩu hiệu cách mệnh và tưởng vọng; 2) đúc tượng các nhân vật cách mệnh bằng thạch cao to lớn, để sau đó làm tượng đài hoành tráng thay thế.

Hội đồng giỏi thì tượng đài hay, còn trái lại, sẽ bị công chúng và giới mỹ thuật ca cẩm, chửi bới, ném đá… Mà thường thì hay bị chê, cho nên mạnh và cũng là nhược điểm của tượng đài hoành tráng là do kích tấc lớn, người xem sẽ dễ nhận ra những yếu kém, ngờ nghệch hay sơ sót.

Việc tuyên truyền để củng cố hệ thống của mỗi bên được gia cố và nâng cấp tối đa, kéo theo nhiều tượng đài đồ sộ được dựng khắp nơi. Tiêu chí nào cho cái đẹp? Từ thế kỷ 19 trở về trước, việc xác lập một tượng đài thường phụ thuộc vào cảm hứng của một hay vài cá nhân nhiều hơn các hội đồng, họ có thể là vua, quan, quý tộc, doanh nhân… Các cá nhân này thấy tác phẩm điêu khắc (ngôn ngữ cốt tử của tượng đài) nào đẹp thì chọn để phóng to.

Ảnh: Nguyễn Hữu Phú tỉ dụ, mới đây cộng đồng tỉnh thành Manly (Úc) từng công bố đại chúng hội đồng xét duyệt tượng đài của họ gồm các đại diện: 1) Thị trưởng; 2) hai nghị viên; 3) hai nhà điêu khắc thực hiện - tốt nhất sống tại Manly; 4) người đảm trách triển lãm điêu khắc từ bảo tồn New South Wales hoặc bảo tồn Nghệ thuật hiện đại, hoặc tương đương; 5) hai thành viên về thiết kế môi trường, hoặc kiến trúc sư cảnh quan, hoặc kiến trúc sư chiến lược thành thị; 6) giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Manly.

Ví dụ An Dương Vương là Thánh tổ lực lượng pháo binh, Trần Quốc Tuấn là Thánh tổ lực lượng hải quân, Nguyễn Trãi là Thánh tổ chiến tranh chính trị… Do phải làm cấp tập với bê tông cóp thép mỏng, do các nghệ nhân thực hiện trực tiếp, nên độ bền và tính thẩm mỹ không được cao.

Thế nhưng vấn đề muôn thuở và cũng là khó khăn chung của mọi nơi là các thành viên trong hội đồng này có chuyên môn như thế nào về tượng đài công cộng? Đó là chưa nói quan điểm của người trong hội đồng (số ít) thường cũng dị biệt hay mâu thuẫn với bên ngoài hội đồng (số đông), nên đây là cái khó trước tiên.

HCM, cách đây 1-2 năm đã có quan điểm muốn đập bỏ để xây dựng tượng đài mới. Trong một cuộc bàn thảo với Lunacharsky, Bộ trưởng Văn hóa trước hết của nước Nga Xô Viết, Lê nin cho biết ông nảy ra ý tưởng tuyên truyền hoành tráng sau khi đọc cuốn sách đô thị dữ của triết gia người Ý thế kỷ 16 là Tommaso Campanella.

Điều này cũng giống như việc thiết kế logo, nhiều tập đoàn đưa ra tiêu chí và thi tới thi lui nhưng chưa chắc đã được, thế nhưng đôi khi ngẫu hứng mà thành.

HCM thống kế trên toàn địa bàn có 44 tượng đài công cộng, số xây dựng trước 1975 còn lại là 11. Cái khó thứ hai và cũng là đẵn nhất: hội đồng thường thụ động trong chính tiêu chí mà mình đề ra. Chính quyền Sài Gòn dựng những tượng này là để kỷ niệm ngày quân lực VNCH 19/6/1973, chọn biểu tượng thánh tổ cho các lực lượng.

Cụm quần thể Hồ Con Rùa là một trong ba tượng đài mang tính biểu tượng của Sài Gòn-TP. Nhưng đây chỉ là điều kiện lý tưởng, áp vào thực tế cũng rất khó khăn, phức tạp. # Ký ngày 12/4/1918 với tiêu đề “Cộng hòa của di tích”. Trong số này có 24 tượng đài sự kiện lịch sử, 13 nhân vật lịch sử, chỉ có 3 tượng đài mang tính tượng trưng, tỉ dụ Hồ con rùa.

Cách làm của thị thành Manly khá tương đồng với nhiều đô thị và quốc gia trên thế giới, trong đó có cả Việt Nam gần đây. Là hoàn toàn không thơ ngây, và nếu biết cách thay đổi một tẹo thì hoàn toàn có thể áp dụng cho tình hình thời bấy giờ.

Đứng từ góc độ chuyên môn, công thức dựng tượng đài được nhà lý thuyết kiến trúc Christian Norberg-Schulz đưa ra là “xem xét các khả năng để tăng ưu thế phô bày cho tượng đài và giảm thiểu sự tác động đến phong cảnh, gồm: môi trường thành thị, môi trường tự nhiên, môi trường nông thôn, và môi trường thiêng liêng”.

HCM: Chưa tượng đài nào xứng với tầm vóc thành phố Năm 2006, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VH, TT&DL) thống kê cả nước có 360 tượng đài lớn nhỏ; hiện còn số này sẽ nhiều hơn.

HCM (năm 2011): Do đa phần làm bằng bê tông cốt thép, nên sớm xuống cấp, ngày càng không hợp với cảnh quan.

Chưa có tượng đài nào xứng đáng với tầm vóc của thành thị. Trong không ít trường hợp, tượng đài đang có đã bị thay thế bằng tượng đài mới, chưa chắc đã đẹp hơn.

VĂN BẢY Thể thao & Văn hóa Cuối tuần.